Jeszcze niedawno sama powtarzałam, z pełnym przekonaniem, że „najpierw powinniśmy zaopiekować się nauczycielem, by mógł zaopiekować się uczniem.”
Opublikowałam nawet o tym tekst na Facebooku. A jednak zaraz po publikacji, kiedy emocje opadły, przyszła mi do głowy myśl, że to nie do końca tak, że coś w tym zdaniu jest niebezpiecznie uproszczone.
Bo szkoła nie jest ciągiem priorytetów ani linią, na której najpierw stoi nauczyciel, a dopiero potem uczeń. Szkoła to żywy ekosystem współzależności, dobrostan jednych wspiera innych, a zaniedbanie któregokolwiek ogniwa osłabia całość.
Wypalenie nauczycieli, realny, ale systemowy problem
Nie sposób zaprzeczyć: wielu nauczycieli jest dziś przeciążonych. Badania OECD (TALIS 2023) pokazują, że ponad 70% nauczycieli uznaje stres zawodowy za poważny problem. Główne źródła napięcia to nadmiar biurokracji, rosnące wymagania społeczne i trudne zachowania uczniów.
Jak zauważa badaczka edukacji Susan Moore Johnson z Uniwersytetu Harvarda:
„Nie możemy oczekiwać, że nauczyciele będą odporni na stres w środowisku, które jest z natury stresogenne. Trzeba zmienić warunki, nie tylko ludzi.”
W Polsce dane wyglądają podobnie. Według T.D. Jakubowskiego (PLOS ONE, 2021) w czasie pandemii ponad 40% nauczycieli doświadczało objawów depresyjnych lub lękowych, a blisko jedna trzecia, symptomów wypalenia zawodowego. To nie wynik braku kompetencji emocjonalnych, lecz efekt przeciążenia systemowego i braku wsparcia organizacyjnego.
Relacja nauczyciel–uczeń to nie hierarchia troski
Z pozoru logiczne zdanie, „zestresowany nauczyciel nie może wspierać ucznia”, jest tylko częścią prawdy.
Badania L. McLean i współautorów (2022, Teaching and Teacher Education) pokazują, że relacja między dobrostanem nauczyciela a klimatem klasy jest dwukierunkowa: stres nauczyciela wpływa na emocje uczniów, ale też zachowania uczniów nasilają stres nauczyciela.
To nie jest więc kwestia kolejności troski. Jak pisze prof. Andy Hargreaves:
„Dobre szkoły nie są efektem bohaterstwa nauczycieli, lecz wspólnoty, w której każdy ma warunki, by być dobrym dla innych.”
Zamiast opieki… sprawczość i zaufanie
Mówienie o „opiece nad nauczycielem” brzmi empatycznie, ale może niechcący nadawać mu rolę biernego odbiorcy wsparcia. Tymczasem nauczyciele potrzebują przede wszystkim sprawczości, autonomii i zaufania.
OECD (2023) w raporcie Teachers’ Professional Well-being podkreśla, że poczucie wpływu i współdecydowania o sposobie pracy ma silniejszy związek z satysfakcją zawodową niż wysokość wynagrodzenia.
Jak mówi fiński pedagog Pasi Sahlberg:
„Zaufanie do nauczycieli to nie luksus – to fundament zdrowego systemu edukacji.”
Trzy poziomy troski o dobrostan szkoły
1. Poziom systemowy
Zmiana zaczyna się od polityki i organizacji pracy. Potrzebne są realne warunki: stabilne etaty, adekwatne wynagrodzenia, mniejsze obciążenie biurokratyczne i dostęp do wsparcia psychologicznego.
UNESCO (2024) podkreśla, że systemy, które inwestują w dobrostan nauczycieli, notują lepsze wyniki uczniów i mniejszą rotację kadry.
2. Poziom szkoły
Szkoła to wspólnota dorosłych, nie tylko miejsce pracy. Wspólne planowanie, mentoring, rozmowy o emocjach, superwizje i współpraca między nauczycielami chronią przed izolacją.
Jak pisze prof. Anna Izabela Brzezińska:
„Żadna jednostka, choćby najlepsza, nie udźwignie ciężaru szkoły działającej w poczuciu samotności. Potrzeba wspólnoty dorosłych.”
3. Poziom indywidualny
Nauczyciel ma prawo do odpoczynku, granic i dbałości o siebie, ale nie powinien być zostawiony sam z tą odpowiedzialnością.
Szkolenia z radzenia sobie ze stresem mają sens tylko wtedy, gdy towarzyszy im realna zmiana warunków pracy.
Szkoła jako ekosystem współzależności
Dziś wiem, że nie chodzi o to, by „najpierw” zająć się nauczycielem, a „potem” uczniem.
Chodzi o to, by tworzyć środowisko, w którym nauczyciel, uczeń i rodzic mają przestrzeń, wsparcie i zaufanie do siebie nawzajem.
Bo gdy nauczyciel ma zasoby, może być obecny i cierpliwy.
Gdy uczeń czuje bezpieczeństwo, potrafi się uczyć i współpracować.
A gdy rodzic ufa szkole, tworzy z nią prawdziwy sojusz.
„Dobrostan to nie luksus. To warunek nauki, wychowania i człowieczeństwa.”
– UNESCO, Global Report on Teachers and Teaching (2024)
Wybrane źródła:
• OECD (2023), Unravelling the layers of teachers’ work-related stress
• TALIS (2018, 2023) – Teaching and Learning International Survey
• Jakubowski T.D. et al. (2021), Teachers’ mental health during the COVID-19 pandemic, PLOS ONE
• Syper-Jędrzejak M. (2022), Wypalenie zawodowe wśród pracowników oświaty, e-mentor
• McLean L. et al. (2022), Teacher stress and classroom climate, Teaching and Teacher Education
• Hargreaves A. (2020), Well-being in education systems: The next revolution
• Sahlberg P. (2021), Finnish Lessons 3.0
• Brzezińska A.I. (2020), Wspólnota dorosłych w szkole – warunek rozwoju dziecka, UAM
• UNESCO (2024), Global Report on Teachers and Teaching
Dodaj komentarz